07:01 | 15/01/2024 Y học cổ truyềnTheo dõi Tạp chí Sức khỏe Việt trên
Hoa Atiso đỏ hay bụp giấm, mân côi gia,… thực chất là Hibiscus sabdariffa, là một dược liệu quý với nhiều công dụng đối với sức khỏe.
Hoa Atiso đỏ thực chất là Hibiscus sabdariffa, trong Y học cổ truyền được gọi là hoa bụp giấm. Đây là một dược liệu quý với nhiều công dụng đối với sức khỏe, đồng thời cũng là một nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng được chứng minh bởi cả Đông và Tây y.
Tổng quan về hoa Atiso đỏ
Hoa Atiso đỏ ở Việt Nam được biết đến gắn với một đặc sản của Đà Lạt – mứt Hibiscus. Thực chất loài cây này không cùng họ với Atiso và trong Y học cổ truyền thường được biết đến là dược liệu hoa bụp giấm hoặc mân côi gia,… Hãy cùng Viện y dược cổ truyền dân tộc tìm hiểu chi tiết về loại dược liệu này.
Nguồn gốc và tên gọi
Hoa Atiso đỏ là một loài thực vật có nguồn gốc từ Tây Phi. Danh pháp khoa học của cây hoa này là Hibiscus sabdariffa, thuộc họ Cẩm quỳ (Malvaceae). Tùy theo mục đích sử dụng mà một số tài liệu đã phân loại thành 2 loại: Hibiscus sabdariffa L. var. sabdariffa (thu thập đài hoa để ăn và làm thuốc) và Hibiscus sabdariffa L. var. altissima (thu thập thân để lấy sợi bện thừng).
Atiso đỏ được gọi bằng nhiều cái tên khác nhau tùy theo vùng miền, quốc gia và ngôn ngữ. Ở Việt Nam, loài cây này còn được gọi là bụp giấm, mân côi gia, bụp chua, giền chua, cây rau chua, hoa vô thường, đay Nhật, lạc thần hoa,… Trong tiếng Anh, nó được gọi là “Hibiscus” hoặc “Red sorrel”. Tuy nhiên, “Hibiscus” dịch về tiếng Việt lại là hoa dâm bụt, từ đó dẫn đến một số nhầm lẫn khi cây dâm bụt quen thuộc với người Việt không phải Hibiscus sabdariffa.
Dù được gọi là “hoa Atiso đỏ” nhưng loài cây này không cùng họ với Atiso và chúng không có mối quan hệ nào. Atiso là loài cây có tên gọi bắt nguồn từ tiếng Pháp “artichaut /aʁtiʃo/” và có danh pháp khoa học là Cynara scolymus thuộc họ Cúc “Asteraceae”.
Ngoài ra, Hibiscus sabdariffa còn được biết đến với nhiều tên gọi khác trên thế giới, ví dụ như “Jamaica sorrel” ở Caribe, “Roselle” ở Anh, “Yerba de Jamaica” ở Mexico, “Karkadé” ở Ai Cập và “Gongura” ở Ấn Độ. Có nhiều tên gọi nên dễ dẫn đến sự nhầm lẫn giữa Hibiscus sabdariffa và một số loài cây hoa khác, do đó hầu hết các sản phẩm chế phẩm trên thị trường sẽ dùng tên tiếng Anh là hoa Hibiscus.
Đặc điểm, hình dạng nhận biết
Một số đặc điểm nhận dạng cây và hoa Atiso đỏ bao gồm:
- Cây Atiso đỏ là loại cây ngắn ngày, trồng hàng năm với độ cao trung bình từ 1.5 – 2m.
- Cây có thân phân nhánh ở gần gốc, màu tím nhạt và bóng.
- Lá Atiso đỏ có hình thuôn dài và có răng cưa nhỏ, đều bao quanh viền lá, thuôn hình trứng.
- Hoa Atiso đỏ mọc đơn độc tại vị trí nách lá, không có cuống, có màu đỏ tía đặc trưng cho tràng hoa, tùy theo độ tuổi hoa có thể chuyển sang màu hồng hoặc trắng. Thời điểm nở hoa nhiều nhất là từ tháng 7 đến tháng 10.
- Bên trong mỗi bông hoa là quả tròn, có lớp lông bao phủ quanh quả.
- Quả Atiso đỏ có hình trứng, bên ngoài có một lớp lông thô.
Phân bố
Loại cây này có nguồn gốc bản địa ở Châu Phi, tập trung ở Tây Phi. Tuy nhiên, hiện nay, cây hoa Atiso đỏ hay bụp giấm đã được di thực và trồng rộng rãi tải nhiều nơi trên thế giới, bao gồm cả Việt Nam để làm dược liệu và thực phẩm.
Hiện nay, Trung Quốc và Thái Lan là các nhà sản xuất lớn và kiểm soát phần lớn nhu cầu thế giới về loài cây này. Hoa thu hoạch có giá trị dinh dưỡng cao nhất thế giới đến từ Sudan, tuy nhiên số lượng sản phẩm này thấp và chế biến còn lạc hậu nên làm cản trở chất lượng sản phẩm. Ngoài ra, Mexico, Ai Cập, Senegal, Tanzania, Mali và Jamaica cũng là các nhà cung cấp quan trọng của loại cây này, song sản phẩm của họ chỉ dùng cho nội địa.
Cây cũng được trồng tại rất nhiều khu vực trên toàn quốc, chủ yếu tại Bình Thuận và Đà Lạt. Món mứt làm từ loài hoa này thậm chí trở thành một trong những đặc sản của Đà Lạt.
Bộ phận sử dụng – Cách thu hái, sơ chế, bảo quản
Bộ phận dùng làm dược liệu của cây hoa Atiso đỏ bao gồm lá, đài hoa và hạt cây. Thời điểm thu hái thường vào khoảng tháng 9 đến tháng 11 hàng tháng.
Sau khi thu hái về, cây hoa Atiso đỏ có thể được sử dụng tươi hoặc phơi khô để bảo quản. Nếu sử dụng tươi, cần chú ý bảo quản trong tủ lạnh hoặc nơi mát mẻ để tránh bị hư hỏng. Nếu sử dụng phơi khô, cần đảm bảo cây hoa Atiso đỏ được sấy khô đều và bảo quản ở nơi khô ráo, thoáng mát để tránh bị ẩm mốc và mối mọt.
Khi dùng dược liệu cần làm sạch rồi để ráo nước lại. Đối với dược liệu khô có thể dùng trực tiếp hoặc ngâm nở với nước trước.
Ngoài ra, hoa Atiso đỏ có thể được chế biến thành nhiều dạng sản phẩm khác nhau như trà, mứt, siro,… tùy theo mục đích sử dụng.
Thành phần hóa học
Cây bụp giấm chứa nhiều chất dinh dưỡng và thành phần hóa học có lợi cho cơ thể như:
- Năng lượng: 49 kcal.
- Hydrat carbon (đường bột): 11.31g.
- Lipid (chất béo): 0,64g.
- Protein: 0.96g.
- Vitamin A: 14µg.
- Vitamin B1: 0.011mg.
- Vitamin B2: 0.028mg.
- Vitamin B3: 0.31mg.
- Vitamin C: 12mg.
- Canxi: 215mg.
- Sắt: 1.48mg
- Magie: 51mg.
- Photpho: 37mg.
- Kali: 208mg.
- Natri: 6mg.
Ngoài ra, hoa Atiso đỏ cũng chứa các axit như acid Citric, acid Tartaric, acid Malic, và acid Hibiscus cùng hàm lượng protein cao. Đặc biệt, cây có chứa một số chất có tính kháng sinh và chống oxy hóa như: Flavonol glucosid hibiscetin, Gossypitrin, Hibiscetin, Sabdaritrin, Gossypetin, Anthocyanin và Oxalat Ca,…
Hạt Atiso đỏ cũng rất giàu dinh dưỡng, chứa 7.6% nước, 22.3% dầu, 24% protein, 13.5% chất xơ và 7% chất khoáng. Tất cả những thành phần này đều có tác dụng rất tốt cho sức khỏe con người.
Công dụng dược liệu hoa Atiso đỏ
Hoa Atiso đỏ tức bụp giấm được cả Y học cổ truyền và Y học hiện đại công nhận nhiều tác dụng tốt với sức khỏe, cụ thể:
Theo y học cổ truyền
Theo y học cổ truyền, hoa bụp giấm là một dược liệu có thể sử dụng trong nhiều bài thuốc Đông y hỗ trợ chữa bệnh và nâng cao sức khỏe. Theo Trung Hoa bản thảo, vị dược Mân côi gia (tức bụp giấm) đặc điểm sau:
- Tính vị:Hoa có vị chua, tính lương.
- Quy kinh:Can, đại trường (gan và ruột già), thận.
- Công dụng:Lợi tiểu, liễm phế, nhuận trường, giáng huyết áp, chỉ khái và giải rượu.
- Chủ trị:Chứng phế hư khái thấu, huyết áp cao, say rượu, tiêu hóa kém,…
Dưới đây là một số công dụng của hoa Atiso đỏ theo Y học cổ truyền:
- Lợi tiểu, lợi gan mật:Vị dược có tác dụng lợi tiểu, lợi gan mật, giúp tăng cường chức năng tiết mật và ổn định chức năng gan.
- Hỗ trợ điều trị các vấn đề về gan:Sử dụng hoa Atiso đỏ có tác dụng giải độc gan, hỗ trợ điều trị các vấn đề về gan như viêm gan, xơ gan.
- Kích thích tiêu hóa:Bụp giấm có tính mát, có tác dụng kích thích tiêu hóa, hỗ trợ tiêu hóa, phòng ngừa táo bón.
- Tăng cường miễn dịch:Hoa chứa giá trị dinh dưỡng cao, đồng thời có tác dụng tăng cường miễn dịch, nhuận phế, từ đó giúp chống lại các bệnh thông thường như cảm cúm, ho, viêm họng.
- Giảm cân, chữa béo phì:Một số thành phần có trong bụp giấm có khả năng ức chế men amylase, giúp làm giảm khả năng hấp thụ đường và tinh bột, giúp giảm cân. Đồng thời hoa chứa nhiều nhóm vitamin và khoáng chất thiết yếu, hàm lượng protein và chất xơ cao nên có thể dùng để hỗ trợ người thừa cân, béo phì giảm cân.
- Giải rượu:Bụp giấm có tác dụng ức chế khả năng hấp thụ của rượu vào máu, lợi tiểu để đào thải độc tố, từ đó giúp giải rượu.
- Hạ sốt và hạ huyết áp:Đông y cũng có bài thuốc sử dụng dịch ép trong lá và đài hoa, có tác dụng tăng lưu thông máu, hạ nhiệt nhanh để hạ sốt và hạ huyết áp.
